Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) Nedir?
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB), kişinin yaşadığı veya tanık olduğu sarsıcı bir olayın ardından ortaya çıkabilen ve olay sona ermesine rağmen zihinsel ve duygusal etkilerin devam etmesiyle kendini gösterebilen bir durumdur. Kişi fiziksel olarak güvende olsa bile zihni zaman zaman tehlikenin hâlâ sürdüğünü hissedebilir. Bu durum anılar, rüyalar, bedensel tepkiler, kaçınma davranışları veya sürekli tetikte olma hali üzerinden günlük yaşama yansıyabilir. Her travmatik deneyim yaşayan kişide TSSB gelişmez ve benzer olaylar farklı kişiler üzerinde farklı etkiler yaratabilir.
Travma Sonrası Stres Belirtileri Nasıl Ortaya Çıkabilir?
Travmatik bir olayın ardından üzgün, kaygılı, öfkeli veya huzursuz hissetmek insanın verebileceği doğal tepkiler arasında yer alır. Bazı kişilerde bu tepkiler zaman içinde hafiflerken bazı kişilerde daha uzun süre devam ederek günlük yaşamı zorlaştırabilir.
TSSB ile ilişkilendirilen belirtiler kişiden kişiye değişebilir. Aynı olaydan etkilenen iki insanın deneyimi birbirinden oldukça farklı olabilir.
Olayı Yeniden Yaşıyor Gibi Hissetme
Travmatik deneyime ilişkin anılar kişinin isteği dışında zihnine gelebilir. Bazı kişiler olayla ilgili yoğun rüyalar görebilir veya belirli anlarda yaşananların tekrar gerçekleştiği hissine kapılabilir. Görüntüler, sesler, kokular ya da çevredeki başka ayrıntılar geçmişte yaşanan olayı hatırlatabilir.
Örneğin geçmişte ciddi bir trafik kazası yaşamış bir kişi, ani fren sesi duyduğunda kendisini birkaç saniyeliğine yeniden o günkü tehlikenin içindeymiş gibi hissedebilir. Zihin için bu tür hatırlatıcılar adeta geçmişteki bir alarmın yeniden çalması gibidir.
Hatırlatıcılardan Kaçınma
Bazı kişiler yaşadıkları olay hakkında konuşmaktan, düşünmekten veya olayı hatırlatan yerlere gitmekten kaçınabilir. Bu durum başlangıçta kişiyi rahatlatıyor gibi görünse de zaman içinde yaşam alanını daraltabilir.
Örneğin travmatik bir olay belirli bir yerde gerçekleşmişse kişi yalnızca o bölgeden değil, benzer yerlerden de uzak durmaya başlayabilir. Kaçınma bazen insanlarla görüşmeyi azaltma, belirli haberleri izlememe veya bazı konular açıldığında ortamdan ayrılma şeklinde de ortaya çıkabilir.
Sürekli Tetikte Hissetme
Travma sonrasında sinir sistemi çevredeki olası tehlikelere karşı daha hassas hale gelebilir. Kişi güvende olduğu ortamlarda bile kendisini kolayca irkilirken veya çevresini sürekli kontrol ederken fark edebilir.
Bu süreçte şu deneyimler görülebilir:
- Ani seslerden kolayca irkilme
- Uykuya dalmakta veya uykuyu sürdürmekte zorlanma
- Konsantrasyon güçlüğü
- Yoğun huzursuzluk
- Öfke veya tahammülsüzlük
- Çevredeki olası riskleri sürekli kontrol etme
- Bedensel gerginlik hissetme
Bu belirtilerin varlığı tek başına kişinin TSSB yaşadığı anlamına gelmez. Belirtilerin süresi, yoğunluğu ve kişinin yaşamındaki etkisi birlikte değerlendirilir.
Duygular ve Düşüncelerde Değişiklik
Travmatik deneyimler kişinin kendisine, çevresindeki insanlara veya dünyaya ilişkin düşüncelerini de etkileyebilir. Daha önce güvenli görünen dünya bir anda tahmin edilemez veya tehlikeli görünebilir.
Bazı kişiler kendilerini olaydan uzaklaşmış, duygusal olarak donuk veya çevrelerindeki insanlardan kopmuş hissedebilir. Daha önce keyif aldıkları etkinliklere yönelik ilgilerinde azalma yaşayabilirler. Suçluluk, utanç, korku veya öfke gibi yoğun duygular da zaman zaman öne çıkabilir.
TSSB Neden Ortaya Çıkabilir?
TSSB yalnızca tek bir olay türüyle ilişkili değildir. Trafik kazaları, doğal afetler, şiddet deneyimleri, savaş, saldırı, ciddi tehditler, ani kayıplar veya kişinin kendisinin ya da başkasının yaşamını tehlikede hissettiği farklı deneyimler travmatik etki yaratabilir.
Ancak yaşanan olay tek başına kişinin nasıl etkileneceğini belirlemez. Kişinin geçmiş deneyimleri, olayın niteliği, travmanın tekrarlanıp tekrarlanmaması, mevcut yaşam koşulları, sosyal destek kaynakları ve olay sonrasında karşılaştığı stres faktörleri sürecin kişiden kişiye değişmesine katkıda bulunabilir.
Bu nedenle “Aynı şeyi başkası da yaşadı ama bu kadar etkilenmedi” şeklindeki karşılaştırmalar sağlıklı bir değerlendirme sunmaz. İnsanların stres karşısındaki zihinsel ve bedensel tepkileri birbirinden farklıdır.
TSSB Günlük Yaşamı Nasıl Etkileyebilir?
Travma sonrası yaşanan güçlükler yalnızca olayla ilgili anlarla sınırlı kalmayabilir. Uyku düzeninden sosyal ilişkilere, iş hayatından günlük rutinlere kadar farklı alanlarda etkiler görülebilir.
Örneğin uyku sorunları yaşayan kişi gün içerisinde daha yorgun hissedebilir. Sürekli çevreyi kontrol etme ihtiyacı toplu taşıma kullanmayı veya kalabalık ortamlara girmeyi zorlaştırabilir. Konsantrasyon güçlüğü çalışma veya eğitim hayatındaki verimi etkileyebilir.
İlişkiler açısından da değişiklikler yaşanabilir. Kişi çevresindekilerin kendisini anlamadığını düşünebilir, duygularını paylaşmakta zorlanabilir veya yalnız kalmayı tercih etmeye başlayabilir.
TSSB belirtilerinin günlük işlevselliği, çalışma hayatını, aile ilişkilerini ve sosyal yaşamı belirgin şekilde etkileyebildiği bilinir.
Psikolojik Destek Süreci Nasıl İlerler?
Psikolojik destek sürecinde temel amaçlardan biri kişinin yaşadığı deneyimleri, bu deneyimlerin bugün oluşturduğu duygu ve düşünceleri ve günlük yaşamda karşılaştığı güçlükleri güvenli bir çerçevede anlamlandırmasına yardımcı olmaktır.
İlk görüşmelerde kişinin yaşadığı sorunların hangi durumlarda yoğunlaştığı, hangi hatırlatıcıların zorlayıcı olduğu, uyku ve günlük rutinlerin nasıl etkilendiği gibi konular ele alınabilir. Her kişinin ihtiyaçları ve yaşadığı deneyimler farklı olduğu için psikolojik destek süreci de kişiye özgü biçimde şekillenir.
Bireysel Terapi sürecinde kişi yaşadığı deneyimin bugün üzerindeki etkilerini fark etme, stres tepkilerini anlama ve zorlayıcı duygu ve düşüncelerle daha işlevsel biçimde başa çıkma yolları üzerinde çalışabilir.
TSSB İçin Kullanılabilecek Terapi Yaklaşımları Nelerdir?
Travma sonrası yaşanan güçlüklerle çalışırken psikoterapide farklı yaklaşımlardan yararlanılabilir. Araştırmalar özellikle travmaya odaklanan bazı psikoterapi yöntemlerinin güçlü bilimsel kanıta sahip olduğunu göstermektedir.
Bilişsel Davranışçı Yaklaşımlar
Bilişsel davranışçı yaklaşımlar kişinin travmatik deneyim sonrasında geliştirdiği düşünceleri, duyguları ve davranış biçimlerini anlamasına odaklanabilir.
Örneğin kişi yaşadığı olaydan sonra “Hiçbir yerde güvende değilim” şeklinde genelleyici bir düşünce geliştirmiş olabilir. Terapi sürecinde bu düşüncenin günlük yaşam üzerindeki etkisi ve kişinin mevcut gerçekliği nasıl değerlendirdiği üzerinde çalışılabilir.
Travma Odaklı Bilişsel Yaklaşımlar
Travmatik deneyimin kişinin kendisine, çevresindeki insanlara ve dünyaya ilişkin düşüncelerini nasıl değiştirdiği ele alınabilir. Amaç kişinin yaşadığı deneyimi zorla unutmasını sağlamak değil, deneyimin bugünkü yaşam üzerindeki etkisini daha anlaşılır hale getirmektir.
EMDR Yaklaşımı
EMDR, travmatik veya yoğun stres yaratan deneyimlerle ilişkili anıların işlenmesine odaklanan yapılandırılmış psikoterapi yaklaşımlarından biridir. Bilimsel rehberlerde travma sonrası stres belirtileriyle çalışırken kullanılan travma odaklı psikoterapi seçenekleri arasında yer alır.
Her terapi yaklaşımı herkes için aynı şekilde ilerlemez. Hangi yaklaşımın ele alınacağı kişinin ihtiyaçları, yaşadığı güçlükler ve terapi sürecindeki değerlendirmeler doğrultusunda şekillenir.
Ne Zaman Psikolojik Destek Düşünülebilir?
Travmatik bir olayın ardından zorlayıcı duygular yaşamak tek başına olağan dışı bir durum anlamına gelmez. Ancak kişinin yaşamı giderek olayın etrafında şekillenmeye başladıysa psikolojik destek düşünmek anlamlı hale gelebilir.
Örneğin kişi uzun süredir uyumakta zorlanıyorsa, olayla ilgili görüntüler istemeden zihnine geliyorsa, belirli yerlere gitmekten sürekli kaçınıyorsa, ilişkilerinden uzaklaşıyorsa veya kendisini günlük yaşamda sürekli tehlikedeymiş gibi hissediyorsa yaşadığı süreci profesyonel bir ortamda değerlendirmek isteyebilir.
Aydın’da psikolog arayan kişiler, travma sonrasında yaşadıkları duygu, düşünce ve günlük yaşam güçlüklerini anlamlandırmak amacıyla psikolojik destek seçeneklerini değerlendirebilir; Klinik Psikolog Esra Akkuş ile yürütülen görüşmelerde de kişinin bireysel deneyimi ve ihtiyaçları profesyonel bir terapi çerçevesinde ele alınır.
Psikolojik destek, geçmişte yaşanan bir olayı yok saymayı veya unutmayı hedefleyen bir süreç değildir. Daha çok, geçmişte yaşanan deneyimin bugünkü yaşam üzerindeki etkisini anlamaya ve kişinin yaşamında yeniden güven, denge ve işlevsellik hissi oluşturabilmesine alan açar.
Sık Sorulan Sorular
1. TSSB sadece çok büyük travmalardan sonra mı ortaya çıkar?
Hayır. Bir olayın travmatik etkisini yalnızca dışarıdan bakarak değerlendirmek mümkün değildir. Kişinin yaşadığı tehdit algısı, olayın koşulları, geçmiş deneyimleri ve olay sonrasındaki yaşam şartları psikolojik etkilerin biçimini değiştirebilir.
2. Travma yaşayan herkes TSSB yaşar mı?
Hayır. Travmatik deneyimlerden sonra çeşitli stres tepkileri görülmesi mümkündür ancak her kişide TSSB gelişmez. İnsanların travmaya verdikleri tepkiler ve toparlanma süreçleri farklılık gösterebilir.
3. TSSB belirtileri olaydan hemen sonra mı başlar?
Belirtilerin ortaya çıkış biçimi kişiden kişiye değişebilir. Bazı kişiler yaşadıkları güçlükleri olayın hemen ardından fark ederken bazı kişilerde belirtiler daha farklı bir zaman çizgisinde belirginleşebilir.
4. Travmatik olayı hatırlatan şeylerden kaçınmak normal midir?
Travma sonrasında hatırlatıcılardan uzak durma isteği görülebilir. Ancak kaçınma davranışları giderek kişinin sosyal yaşamını, çalışma hayatını veya günlük rutinlerini sınırlamaya başladığında bu durum üzerinde çalışmak önemli hale gelebilir.
5. TSSB terapi sürecinde konuşulmak zorunda mıdır?
Psikoterapi sürecinin nasıl ilerleyeceği kullanılan yaklaşımın özelliklerine ve kişinin ihtiyaçlarına göre değişir. Travma odaklı yöntemler deneyimin farklı yönleri üzerinde çalışabilir ancak süreç kişinin güvenliği, hazır oluşu ve psikolojik ihtiyaçları dikkate alınarak yapılandırılır.
6. Travmanın etkileri günlük yaşamı zorlaştırıyorsa ne yapılabilir?
Uyku, ilişkiler, çalışma hayatı, sosyal yaşam veya kişinin kendisini güvende hissetme becerisi uzun süre belirgin biçimde etkileniyorsa psikolojik destek süreci yaşanan deneyimlerin ve mevcut güçlüklerin değerlendirilmesi için güvenli bir alan sunabilir. Destek almak, yaşananları küçümsemek veya geçmişi silmeye çalışmak yerine kişinin kendi deneyimini daha iyi anlamasına yardımcı olacak bir adım olarak düşünülebilir.